المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٤١٢ - صلاحيت داشتن عطف بيان براى بدل بودن مگر در دو مسئله

الأولى- أن يكون التابع مفردا معربا و المتبوع منادى (نحو يا غلام يعمرا) فيجب فى هذه الحالة كونه عطف بيان، و لا يجوز أن يكون بدلا لأنّه لو كان [بدلا] لكان فى تقديره حرف النّداء، فيلزم ضمّه.

( و) الثّانية- أن يكون المعطوف خاليا من لام التّعريف و المعطوف عليه معرّفا بها مجرورا بإضافة صفة مقترنة بها (نحو بشر) الّذى هو (تابع البكرىّ) فى قوله:

فيجب فى هذه الحالة أن يكون عطفا (و ليس أن يبدل بالمرضىّ) عندنا، لأنّه حينئذ يكون فى تقدير إعادة العامل، فيلزم إضافة الصفة المعرفة باللّام إلى الخالى عنها، و هو غير جائز، كما تقدّم، و هو مرضىّ عند الفرّاء لتجويزه ما يلزم عليه، و قد تقدّم تأييده.

تنبيه: استشكل ابن هشام فى حاشية التّسهيل ما علّلنا به هاتين المسالتين بأنّهم يغتفرون فى الثّوانى [أى التّوابع‌] ما لا يغتفرون فى الأوائل، و قد جوّزوا فى « إنّك أنت» كون أنت تأكيدا [للكاف‌] و كونه بدلا، مع أنّه لا يجوز « إنّ أنت».

ترجمه و شرح‌

صلاحيّت داشتن عطف بيان براى بدل بودن مگر در دو مسئله‌

مصنّف گويد:

در غير همچون « يا غلام يعمرا» عطف بيان براى بدل بودن صلاحيّت دارد.

شارح گويد:

در جميع مسائل عطف بيان براى بدل بودن صلاحيّت دارد مگر در دو مسئله:

مسئله اوّل‌

مسئله اوّل آنست كه تابع مفرد و معرب بوده و متبوع منادى باشد مانند:

يا غلام يعمرا.

در اين مثال « يعمرا » كه مفرد و معرب است عطف بيان بوده و « غلام » كه منادى است متبوع آن مى‌باشد و جايز نيست آنرا بدل از « غلام » قرار دهيم زيرا در صورت بدل بودن مى‌بايد حرف نداء يعنى « يا » تقديرا بر « يعمرا » داخل شده باشد در نتيجه لازم است مبنى برضمّ شود در حالى كه معرب بوده و نمى‌توان آنرا مبنى فرض كرد.